JMod Facebook Slider Likebox

contrast1.jpgcontrast2.jpgcontrast15.jpgcontrast4.jpgcontrast6.jpgcontrast8.jpgcontrast11.jpgcontrast13.jpgcontrast7.jpgcontrast10.jpgcontrast12.jpgcontrast14.jpgcontrast9.jpg

CMENTARZ BIALSKI

 Cmentarz bialski to największa i jedna z najstarszych nekropolii w regionie janowskim. Zajmuje powierzchnię 5,69 ha. Położny jest przy ulicy Bialskiej, na obrzeżach miasta, na łagodnym stoku doliny. Otoczony jest zabudową podmiejską (od północnego-wschodu zwartą zabudową ulicy Kamiennej) oraz sadami i ogrodami. Cmentarz jest rozplanowany na planie prostokąta, a od głównej alei, ciągnącej się z zachodu na wschód, regularnie odchodzą alejki boczne. Cmentarz posiada murowane ogrodzenie. Znajduje się na nim kaplica cmentarna zbudowana w latach osiemdziesiątych XX w. oraz dawna kostnica i budynek gospodarczy. Zieleń na cmentarzu jest rozmieszczona głównie w zachodniej części oraz wzdłuż alejek i południowej części ogrodzenia – są to starodrzewy: lipa, kasztanowiec, jesion, klon, dąb, łącznie ok. 100 sztuk. Szpalery świerkowe znajdują się w części wschodniej. W 1991 r. cmentarz bialski został wpisany do rejestru zabytków[1].

 

Cmentarz bialski jest użytkowany od 1856 r. (jego historię przedstawiłem w poprzednim numerze Janowskich Korzeni). W tym czasie pochowano na nim około 50 tys. osób (szczegółowe dane za każdy rok przedstawia tabela nr 1.). Byli to wierni z parafii Biała, a od 1867 r. Janów Lubelski. Pochodzili oni z następujących miejscowości: Janów Lubelski, Biała, Biała Poduchowna, Podlaski, Pikule, Ruda, Borownica, Kopce, Łążek Ordynacki i Garncarski, Jonaki, Szklarnia, Zofianka Górna, Zofianka Dolna, Kawęczyn Nowa Osada, Flisy (do chwili obecnej); Dzwola, Konstantów, Kocudza Górna, Kocudza, Władysławów, Kapronie, Zdzisławice - do 1920 r.; Momoty Jakubowe, Momoty Nowa Osada – do 1929 r.; Momoty Górne, Momoty Dolne, Ujście, Kiszki, Szewce – do 1958 r.; Krzemień, - do 1985 r.; Kawęczyn, Wólka Ratajska, Rataj Ordynacki i Poduchowny – do 1985 r.; Andrzejów – do 1989 r. Obecnie cmentarz ten użytkują dwie janowskie parafie – św. Jana Chrzciciela i św. Jadwigi.

 

Tab. 1. Liczba zgonów w parafii janowskiej w okresie 1856-2004.

Rok

Zgony

Rok

Zgony

Rok

Zgony

Rok

Zgony

Rok

Zgony

Rok

Zgony

Rok

Zgony

Rok

Zgony

1856

499

1875

475

1894

680

1913

542

1932

304

1951

189

1970

166

1989

142

1857

381

1876

518

1895

693

1914

540

1933

262

1952

164

1971

162

1990

165

1858

366

1877

515

1896

466

1915

577

1934

252

1953

163

1972

158

1991

157

1859

321

1878

371

1897

412

1916

457

1935

256

1954

185

1973

154

1992

120

1860

333

1879

430

1898

425

1917

443

1936

241

1955

174

1974

151

1993

156

1861

536

1880

543

1899

470

1918

612

1937

300

1956

184

1975

181

1994

157

1862

373

1881

962

1900

606

1919

644

1938

247

1957

200

1976

180

1995

117

1863

363

1882

424

1901

481

1920

661

1939

316

1958

170

1977

171

1996

120

1864

336

1883

387

1902

449

1921

487

1940

277

1959

170

1978

164

1997

100

1865

370

1884

371

1903

497

1922

445

1941

332

1960

146

1979

172

1998

88

1866

508

1885

489

1904

636

1923

360

1942

455

1961

161

1980

167

1999

97

1867

384

1886

434

1905

609

1924

361

1943

473

1962

169

1981

154

2000

81

1868

405

1887

469

1906

500

1925

380

1944

440

1963

155

1982

160

2001

.

1869

579

1888

627

1907

519

1926

378

1945

275

1964

153

1983

163

2002

.

1870

355

1889

571

1908

460

1927

419

1946

224

1965

152

1984

170

2003

.

1871

440

1890

546

1909

470

1928

319

1947

197

1966

128

1985

159

2004

.

1872

716

1891

446

1910

553

1929

300

1948

160

1967

146

1986

145

 

1873

722

1892

512

1911

688

1930

275

1949

188

1968

120

1987

149

1874

376

1893

445

1912

502

1931

322

1950

200

1969

165

1988

157

Lata 1996-2004 obejmują obie janowskie parafie.

Na cmentarzu znajduje się ponad 4 tys. grobów. Zdecydowana większość z nich (ponad 3 tys.) pochodzi z II połowy XX w. Z II połowy XIX w. i I połowy XX w. zachowało się ok. 700 mogił. Wśród grobów można wyróżnić mogiły ziemne, zwieńczone drewnianymi, cementowymi lub metalowymi krzyżami, oraz cementowe, lastrykowe i marmurowe. Najstarsze nagrobki (do połowy XX w.) wykonane są z kamienia, czasami zwieńczonymi metalowymi krzyżami. Sporadycznie zdarzają się również pomniki żeliwne (z II poł. XIX w.). Zachowało się także 17 płyt kamiennych. Począwszy od lat sześćdziesiątych XX w. zaczęły się pojawiać nagrobki lastrykowe, które obecnie dominują.

Kilkaset najstarszych nagrobków (108 z II poł. XIX w. i ok. 110 z I poł. XX) posiada wartości artystyczne. Są one wykonane w stylach: klasycystycznym, romantycznym, neogotyckim, eklektycznym, ludowym i skupione są przy głównej alei oraz w zachodniej części cmentarza. Najstarsze zachowane nagrobki pochodzą z pierwszych lat istnienia cmentarza: z 1861 r. mogiła Agnieszki z Bielaków Fusiarskiej mieszczanki janowskiej; z 1863 r. mogiła Józefa Odelskiego, burmistrza Janowa Lubelskiego oraz z 1864 r. mogiła Hiacynta Dąbrowskiego, budowniczego powiatu janowskiego.

Nagrobki zawierają podstawowe informacje o osobie zmarłego: imię, nazwisko, lata życia i datę śmierci, rzadziej datę urodzin. Jeśli chodzi o napisy to dominują te o treści religijnej wyrażającej wiarę i ufność Bogu. W okresie do I wojny światowej najczęściej spotyka się inskrypcje: „Pokój Jego (Ich) Duszy (–om)”, „Prosi o Westchnienie Do Boga”, a także inne: „Zasnął w Bogu”, „Prosi o Zdrowaś Maryja”, „Bądź Wola Twoja”, „Cześć Jego Pamięci”, „Spokój Jego Duszy”, „Wola Twoja Panie”, „Prosi o Modlitwę do Boga”, „Spokój Wieczny Jego Duszy”, „D.O.M.”, „Wieczny Pokój Jej (Jego) Duszy”, „Prosi o Westchnienie do Boga”, „Boże Zmiłuj się Nad Nim”, „Pokój Ich Cieniom”, „Wieczny Odpoczynek Racz Jej Dać Panie”. Niektóre z nich występują również później. Współcześnie dominują napisy: „Ave Maria”, „Cześć Jego (Jej) Pamięci”, „Wola Twoja Panie”, „W Bogu Nasza Ufność”, „Proszę o Zdrowaś Maryja”, „Jezu Ufam Tobie”. Inskrypcje nagrobne często zawierają informację o tragicznej śmierci. Na grobach dzieci można przeczytać, że zmarły „Powiększył Grono Aniołków”. W mniejszości są napisy w stylu: „Najukochańszym Rodzicom”, „Najukochańszej Matce Naszej”, „Kochanej Siostrze i Szwagrowi”, „Kochanemu Ojcu Dzieci”, „Kochany Syn Pozostawił Ojca i Rodzinę”, „Najdroższe Dzieci Najlepszej Matce”, „Dobremu, Drogiemu i Niezastąpionemu Pracownikowi Mistrz”, „Tu Oczekują Zmartwychwstania Najdroższe Nam Popioły”, „Żyłem Dla Innych Non Omnis Moriar”, „Pozostali Syn i Córka Błagają o Westchnienie Pobożne za Ich Dusze”, „Była Wzorem Kobiety i Matki”, „Pozostawiając w Żalu Głębokim Rodziców i Rodzeństwo”, „Wszystko co Najdroższe ta Mogiła Mieści”.

Epitafia dominują głównie na starszych nagrobkach. Jako przykładowe można podać następujące: „Ten Słaby Dowód Niepowetowanej Straty Składają na Pamiątkę Wdzięczne Dzieci Najlepszym Rodzicom”; Żyli bo Chciałeś, Odeszli bo Kazałeś Zbaw Ich bo Możesz o Boże”; „Czas Znieruszył Rzymu Szczyty Czas Żelazo Twarde Kruszy ale Ciebie z Mojej Duszy Nikt i Nigdy Nie Wyruszy”; „Życie Jego Było Wierna Służbą Bogu i Ludziom Miłosierdzie Twoje Panie Nad Nim na Wieki”. Sporadycznie zdarzają się cytaty z Pisma Świętego, np. „Pójdźcie do Mnie Wszyscy Którzyście Spracowani i Obciążeni a Ja Wam Sprawię Odpocznienie”; „Miłosierni w Panu Umierają Obj 14:13”; „Żal Mi Cię Bracie Jonatha (II Reg. 1,26)”.

Czasami inskrypcje informują kto ufundował pomnik: „Mąż Tę Pamiątkę Postawił”, „Dziadkowie”, „Wdzięczne Córki Tę Pamiątkę Kładą”, „Ukochanym Rodzicom na Pamiątkę Drogie Dla Nich Dzieci Wznoszą”, „Tę Tablicę Ofiarowała Siostrzenica”, „Wdzięczne Dzieci i Wnuki”.

Wybrane osoby pochowane na bialskim cmentarzu:

Wykaz uwzględnia osoby, w przypadku których informacje o ich zawodzie, pełnionych funkcjach itp., zawierały inskrypcje nagrobne.

Duchowni i zakonnice

  1. 2. ks. Stanisław Orzeł, kanonik Kolegiaty Zamojskiej, 1905-1994.
  2. 6. ks. Jan Pawełkiewicz, zm. 1880 r., 60 l.,
  3. 8. ks. Antoni Ryszka, przez 22 lata duszpasterz w parafii Janów Lubelski, 1875-1928.
  4. 10. ks. [brak nazwiska], kapelan wojskowy, zamordowany przez Niemców w 1939 r.
  5. 11. ks. Jan Dąbek, 1864-1893.
  6. 40. ks. Edward Kiełb, proboszcz parafii Honiatycze, 1916-1973.
  7. 41. ks. proboszcz Stefan Kędra, zm. 1955 r., 51 l.
  8. 51. ks. dr Stanisław Kolski, kapłan diecezji terespolskiej, tułacz i wygnaniec, zm. 1961 r., 71 l.
  9. 67. ks. dr Marian Pawlos, kapłan zgromadzenia księży misjonarzy, 43 lat w kapłaństwie, 1929-1997.
  10. 68. ks. Łukasz Zezuliński, proboszcz parafii Krężnica Jara, zginął od kul bandytów 23.12.1939 r., 53 l.
  11. 73. ks. prałat Roman Kwieciński, proboszcz janowski, zm. 1986.
  12. 74. ks. Czesław Dmochowski, proboszcz janowski, zm. 1987 r.
  13. 75. ks. Ryszard Jakubiec, zm. 1982 r., 32 l.
  14. 85. ks. Franciszek Trochonowicz, mgr nauk społecznych, kanonik kapituły zamojskiej, proboszcz i dziekan janowski, były więzień hitlerowskich obozów koncentracyjnych w Oranienburgu i Dachau, 1906-1969.
  15. 86. ks. Jan Moskal, proboszcz parafii Bogoria, 1907-1963.
  16. 81. Siostry zakonne ze zgromadzenia ss. Służebniczek: s. Anastazja Katarzyna Bajwalska, zm. 1960, 85 l.; Celestyna Elżbieta Boduor, zm. 1977, 76 l.; Wissariona Olga Oleksyn, 1903-1983; Chiniona Zofia Popowicz, 1905-1984; Kornelia Dominika Chomyszyn, 1916-1984; Waleria Olga Mrychin 1911-1985.
  17. 89. Grobowiec Sióstr Zakonnych: Leontyna Maria Dacków 1911-86; Doroteia Maria Makuch 1905-88; Eunykia Anna Podboraczyńska 1903-93; Tarzycja Julia Sokolik 1929-93; Daria Kornelia Kwiatkowska 1917-94; Anastazja Stefania Niedziełka 1913-95; Teofilakta Maria Osciuk 1920-97; Chryzanta Maria Kuśpiś 1924-2001.

Żołnierze i Policjanci

  1. 1. Michał Zarzeczny, przodownik Policji Państwowej, zm. 1930 r., 39 l.
  2. 3. Tomasz Król, posterunkowy Policji Państwowej, poległ w walce z bandytami, 1892-1922.
  3. 4. Pomnik „Polegli za Ojczyznę” 20 IX 1939 r., głaz „Katyń 1940 r. Ziemia z grobów katyńskich przywieziona przez parafian janowskich w 1989 r., 3.V.1990 r.”; mała tablica „oficer polski poległ w walce o miasto Janów dnia 29.XII.1989 r.”; pomnik „ppor. Józef Sitarz, ppor. Jan Sztejbnis Polegli za Ojczyznę, 29 IX 1939 r.”.
  4. 13. Aleksander Sienicki, kapitan korpusu Musnioniego, zginął w bitwie pod Krynkami, styczeń 1918 r., 24 l.
  5. 14. Stanisław Graboś, uczestnik powstania warszawskiego, więzień Auschwitz i Leitmeritz, zm. 1944 r., 36 l.
  6. 16. Franciszek Rzymski, uczestnik powstania styczniowego, 1840-1913.
  7. 28. Eugeniusz Dąbrowski, obywatel ziemski, oficer byłych wojsk polskich, zm. 1885 r., 72 l.
  8. 29. Ferdynand Serwatowski, kapitan artylerii wojsk rosyjskich, zm. 1885 r., 66 l.
  9. 33. kpt. Leon Zwoliński, żołnierz legionów polskich, ZWZ-AK, komendant Policji Państwowej w Janowie Lubelskim, zm. 1966, 70 l.
  10. 34. Wacław Ołtarzewski, podporucznik, weteran powstania 1863 r., mecenas z Kijowa, zm. 1922 r., 80 l.
  11. 38. Edward Jezierski, posterunkowy Policji Państwowej, poległ w walce z bandytami, 1902-1927.
  12. 39. Franciszek Moszczyński, odznaczony złotym krzyżem zasługi, zm. 1964, 84 l.
  13. 47. Stanisław Kramarzewski, słuchacz Politechniki, kadet 4 p. Strzelców Polnych, poległ pod Godziszowem, 24.08.1914 r., 20 l.
  14. 52. Mogiła zbiorowa, Żołnierze polscy polegli za ojczyznę w 1939 r.
  15. 56. Jan Duda „Sokół”, żołnierz AK i WiN, komendant szpitala polowego obwodu janowsko-kraśnickiego 1942-44, represjonowany przez NKWD i UB - 1944-56, 1911-1990.
  16. 57. Leon Boliński, uczestnik wojen 1920 i 1939 r., 1900-1986.
  17. 59. Kwatera żołnierzy radzieckich poległych w 1944 r.
  18. 60. Tadeusz Tomasz Pobóg-Zdzieszyński żołnierz 5 polskiej dywizji syberyjskiej, 1897-1956.
  19. 71. Stanisław Ścis, podoficer 8-go pułku Legionów w Lublinie, ur. 1914, poległ w walce o Zamość z Niemcami, we wrześniu 1939 r.
  20. 79. Żołnierze Armii Podziemia
  21. 76. Żołnierze Armii Podziemnej: Władysław Białek, Władysław Czyż, Tadeusz Karkut, Antoni Miazga, Stefan Karkut, Józef Miazga, Edward Gęśla, Tadeusz Habuda, polegli w walce z okupantem w 1944 r.
  22. 93. kpt. Wincenty Sowa ps. Vis, dowódca oddziałów AK i NSZ zamordowany przez UB 20.11.1944 r., 30 l.

Urzędnicy

  1. 7. Władysław Ludwik Czerniawski, referent biura powiatu, zm. 1891 r., 83 l.
  2. 9. Krzysztof Dziubiński, były urzędnik i emeryt, zm. 1877 r., 74 l.
  3. 12. Adam Sienicki, pracownik ordynacji zamojskiej, zm. 1915 r., 70 l.,
  4. 21. Leopold Gilczyński, referent powiatu janowskiego, 1863-1897.
  5. 22. Józef Tallot Kiełłpsz [lub Tallat-Kiełtysz], leśniczy ordynacji zamojskiej, 1846-1923.
  6. 27. Wincenty y Realo [lub Reald] Janowicz, kasjer kasy powiatu, radca kolegialny, kawaler orderów, zm. 1899 r., 72 l.
  7. 31. Michalina Wolska, urzędniczka Sejmiku, zm. 1924 r., 25 l.
  8. 32. Stanisław Paczkowski, naczelnik poczty, zm. 1924 r., 54 l.
  9. 35. Władysław Niedzielski, długoletni pracownik NBP w Kraśniku, zm. 1962 r. 50 l.
  10. 43. Hiacynt Dąbrowski, budowniczy powiatu zamojskiego, zm. 1864 r. 68 l.
  11. 44. Józef Odelski, burmistrz Janowa, zm. 1863 r., 67 l.
  12. 61. Leon Talarski, urzędnik państwowy, zm. 1930 r., 51 l.
  13. 63. Wincenty Gociewicz, emerytowany urzędnik państwowy, zm. 1932 r., 37 l.
  14. 83. Teofil Kurzawski, leśniczy Lasów Państwowych, zm. 1937 r., 53 l.

Prawnicy

  1. 20. Jan Nepomucen Czerniawski, sędzia sądu okręgowego, zm. 1923 r., 81 l.
  2. 25. Adolf Estreicher, doktor obojga praw, sędzia Trybunału, rejent przy sądzie Pokoju w Janowie, zm. 1886 r., 66 l.
  3. 30. Wacław Ryszko, notariusz, 1886-1974.
  4. 37. Jan Rybczyński, radca Dyrekcji Okręgowej Poczty i Telekomunikacji w Lublinie, 1905-1960.
  5. 45. Walenty Machnikowski, sędzia prezydujący, zm. 1894 r., 73 l.
  6. 64. Kajetan Teofil Piasecki, obrońca sądowy, zm. 1931 r., 74 l.
  7. 70. Jan Sokal, adwokat, 1907-1969.
  8. 91. Wiesław Strużak, adwokat, 1922-2000.

Lekarze

  1. 19. Tomasz Szercha, powiatowy felczer, zm. 1916 r., 58 l.
  2. 23. Karol Julian Sosnowski, lekarz, zmarł ratując więźniów od zarazy, zm. 1881 r., 34 l.
  3. 24. Franciszek Stodulski, doktor medycyny, zm. 1921 r., 30 l.
  4. 46. Roman Skrzat, lekarz medycyny, 1930-1986.
  5. 54. Stanisław Dobrowolski, lekarz medycyny, zm. 1979 r., 42 l.
  6. 66. Stanisław Czeszejko-Sochacki, szlachcic herbowy, długoletni lekarz dentysta ubezpieczalni społecznej, zm. 1935 r., 71 l.
  7. 78. Antoni Olas, lekarz weterynarii, 1920-1992.
  8. 77. Seweryna Jabłońska, długoletnia zasłużona pielęgniarka, zm. 1985 r., 90 l.

Nauczyciele

  1. 15. Ryszard Graboś, nauczyciel, przyjaciel dzieci i młodzieży, zm. 1971 r., 38 l.
  2. 48. Zygmunt Żuber, nauczyciel i wychowawca, harcmistrz, kapitan rezerwy, 1929-1994.
  3. 49. Jadwiga z Golińskich Skakujowa, nauczycielka, zm. 1972, 66 l.
  4. 50. Antoni Skakuj, nauczyciel, 1979 r., 70 l.
  5. 36. Aleksander Dąbrowski, nauczyciel, zm. 1960 r., 56 l.
  6. 42. Adolf Burkowski, nauczyciel, zamordowany w Auschwitz, 43 l.
  7. 87. Lucjan Kochanowski, nauczyciel, zmarł na wygnaniu, zm. 1942 r., 70 l.
  8. 88. Czesław Gromek, nauczyciel muzyki i organista, zm. 2001 r., 69 l.
  9. 62. Wincenty Łukaszewicz, artysta malarz, profesor gimnazjum, zm. 1931 r., 70 l.
  10. 82. Jan Kotowicz, profesor, 1885-1978.
  11. 92. Marianna Byra, nauczycielka, zm. 1988 r., 45 l.
  12. 72. Antoni Skrzat, nauczyciel, 1897-1952.

Pozostali

  1. 5. Mogiła mieszkańców wsi Pikule zamordowanych przez Niemców 3.10.1942 r. za pomoc partyzantom, 52 osoby.
  2. 17. Jan Krysteli, kantor bractwa różańcowego, zm. 1896 r., 55 l.
  3. 18. Stanisław Ryszler, ur. 1893 r., zm. w Auschwitz.
  4. 26. Ignacy Wołk Lewandwicz, obywatel ziemski z Białorusi, zm. 1901 r.
  5. 53. Wawrzyniec Góra, „Pielgrzym, pielgrzymował dwa razy do Rzymu”, zm. 1881 r., 68 l.
  6. 55. Adam Pianowski, mistrz młynarstwa, 1904-1986.
  7. 58. Agnieszka z Bielaków Fusiarska, zm. 1861 r., 52 l., mieszczanka janowska, najstarszy zachowany nagrobek.
  8. 65. Jan Herfurt, przemysłowiec, obywatel miasta Janowa, zm. 1932 r., 79 l.
  9. 69. Roman Pawlos, ramarz, zmarł na posterunku pracy w 1941 r. przy konserwacji drogi Janów-Nisko.
  10. 80. Marian Jakubiński, inżynier chemik, 1887-1949.
  11. 84. Klementyna Stanisława z Loefferów Sotowska, żona rejenta, członkini Związku Pracy Obywatelskiej Kobiet, 1876-1937.
  12. 90. Józef Blacha, długoletni pracownik zakładu energetycznego, zm. 1977 r., 74 l.

Literatura i źródła:

Karta cmentarza w Janowie Lubelskim, 1989 r., oprac. T. Twardowski, Cz. Kiełboń, Państwowa Służba Ochrony Zabytków w Lublinie.

Archiwum Archidiecezjalne w Lublinie, Rep. 60 VI, sygn. 1.

Akta stanu cywilnego 1901-1945, Urząd Stanu Cywilnego w Janowie Lubelskim.

  1. Z. Baranowski, Rys historyczny janowskich cmentarzy, Janowskie Korzenie 2004, nr 3, s. 75-78.
  2. M. Florek (oprc.), Zabytkowe cmentarze i mogiły w Polsce. Województwo tarnobrzeskie, Warszawa 1995, s. 69.
  3. M. Zahajkiewicz (oprac.), Diecezja Lubelska 1985, Lublin 1985, s. 190, 191, 193, 197.

Plan schematyczny cmentarza bialskiego (orientacja numerów na mapce na charakter przybliżony)

  

[1] W 1989 r. sformułowano następujące wnioski w zakresie ochrony konserwatorskiej: założenie dla 50 nagrobków kart ewidencyjnych zabytków ruchomych, opracowanie dla cmentarza pełnego studium historycznego, poddanie najstarszych nagrobków (ok. 50) zabiegom konserwatorskim.

Dodaj komentarz


Kod antyspamowy
Odśwież

WybranskiFamily